मधेश प्रदेशको सर्लाही जिल्ला अन्तर्गत पर्ने निर्वाचन क्षेत्र नम्बर–४ यसपटकको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा विशेष महत्वका साथ हेरिएको छ। कारण केवल चर्चित उम्मेदवारहरूको उपस्थितिमात्र होइन, यस क्षेत्रको सामाजिक–आर्थिक यथार्थ, विगतको चुनावी इतिहास, बहुप्रतिस्पर्धात्मक संरचना र त्यसले बोकेको राष्ट्रिय राजनीतिक सन्देश पनि हो। नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापाले लामो समय प्रतिनिधित्व गरेको काठमाडौं–४ छाडेर यही क्षेत्रबाट उम्मेदवारी दिएपछि सर्लाही–४ स्थानीय सीमाभन्दा बाहिर गएर राष्ट्रिय राजनीतिक बहसको केन्द्र बनेको छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र कांग्रेसको विरासत
सर्लाही–४ लाई लामो समयदेखि कांग्रेसको प्रभावशाली क्षेत्रका रूपमा लिइँदै आएको छ। २०४८ सालदेखि भएका अधिकांश संसदीय निर्वाचनमा कांग्रेसले यहाँ विजय हासिल गरेको इतिहास छ। २०६४ सालको पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा भने मधेशी जनअधिकार फोरमका उम्मेदवार विजयी हुँदा कांग्रेसको पकड अस्थायी रूपमा कमजोर भएको थियो। त्यसपछि २०७० र २०७४ का निर्वाचनमा कांग्रेस नेता डा. अमरेशकुमार सिंहले क्रमशः जित निकाल्दै पार्टीको विरासत पुनःस्थापित गरेका थिए।
तर २०७९ सालको निर्वाचन कांग्रेसका लागि निर्णायक मोड सावित भयो। आन्तरिक गुटबन्दीका कारण पार्टीले अमरेश सिंहलाई टिकट नदिँदा उनी स्वतन्त्र उम्मेदवार बने र कांग्रेसका आधिकारिक उम्मेदवारलाई १ हजार ७ सय ६४ मतले पराजित गरे। यही परिणामपछि सर्लाही–४ मा कांग्रेसको ‘विरासत फिर्ता’ गर्ने बहस तीव्र बनेको हो।
गगन थापाको उम्मेदवारी र राष्ट्रिय अर्थ
कांग्रेस सभापति गगन थापाको सर्लाही–४ प्रवेशलाई पार्टीभित्र र बाहिर फरक–फरक अर्थमा व्याख्या गरिएको छ। काठमाडौं–४ बाट लगातार जित्दै आएका थापाले मधेशको ग्रामीण र सामाजिक रूपमा पछाडि परेको क्षेत्र रोज्नु केवल निर्वाचन रणनीति नभई राजनीतिक सन्देशसमेत हो। कांग्रेस नेतृत्वले यसलाई मधेशप्रति सम्मान र समावेशी राष्ट्रिय नेतृत्वको अभ्यासका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
थापाका लागि यो निर्वाचन व्यक्तिगत जित–हारभन्दा ठूलो महत्वको छ। विशेष महाधिवेशनमार्फत पार्टी नेतृत्व सम्हालेपछि उनलाई भावी प्रधानमन्त्रीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यस्तो अवस्थामा सर्लाही–४ को नतिजाले उनको राष्ट्रिय विश्वसनीयता र राजनीतिक उचाइलाई प्रत्यक्ष असर पार्ने देखिन्छ।
अमरेश सिंह: निरन्तरताको दाबी
निवर्तमान सांसद अमरेशकुमार सिंह यसपटक राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) बाट उम्मेदवार बनेका छन्। कांग्रेसबाट दुई पटक र स्वतन्त्र रूपमा एक पटक जित निकालिसकेका सिंह निरन्तरताको दाबी गर्दै आएका छन्। २०७९ को चुनावमा उनले २० हजार १७ मत प्राप्त गर्दै जित हासिल गरेका थिए, जुन मतसंख्या यस क्षेत्रको बहुप्रतिस्पर्धात्मक चरित्रका हिसाबले महत्वपूर्ण मानिन्छ।
रास्वपाले पछिल्लो समय शहरी क्षेत्रमा मात्रै होइन, मधेशमा पनि प्रभाव बढाइरहेको दाबी गर्दै आएको छ। सिंहको उम्मेदवारीले उक्त दलको उपस्थिति ग्रामीण मधेशसम्म विस्तार हुने वा नहुने प्रश्नसँग पनि जोडिएको छ।
अन्य उम्मेदवार र मत विभाजन
सर्लाही–४ मा बहुप्रतिस्पर्धा यसपटक पनि स्पष्ट देखिन्छ। एमालेबाट अमनिशकुमार यादव, जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) नेपालबाट रामेश्वर राय यादव, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीबाट रजनीश राय तथा जनमत पार्टीबाट राकेश मिश्र मैदानमा छन्। विगतका निर्वाचन परिणामले तेस्रो वा चौथो स्थानमा रहने उम्मेदवारले समेत ८ देखि १० हजार मत ल्याउने गरेको देखाएकाले मत विभाजन निर्णायक कारक बन्ने सम्भावना उच्च छ।
यस क्षेत्रको अर्को उल्लेखनीय पक्ष भने एकै परिवारका सदस्यहरू फरक–फरक उम्मेदवार हुनु हो। एमाले उम्मेदवार अमनिशकुमार यादव र स्वतन्त्र उम्मेदवार मधुमालाकुमारी यादव दिदी–भाइ हुन्। उनीहरूका पिता शिवपुजन यादव स्वयं यस क्षेत्रका पुराना र प्रभावशाली राजनीतिक पात्र मानिन्छन्।
मतदाता संरचना र मतदान प्रवृत्ति
निर्वाचन आयोगका अनुसार सर्लाही–४ मा हाल १ लाख २१ हजार २३१ मतदाता छन्, जुन अघिल्लो निर्वाचनभन्दा करिब ८ हजारले बढी हो। २०७९ सालको निर्वाचनमा प्रत्यक्षतर्फ करिब ६५ प्रतिशत मत खसेको थियो। यही प्रवृत्ति दोहोरिएमा यसपटक करिब ७८ हजार मत खस्ने र करिब ७५ हजार मत सदर हुने अनुमान गरिएको छ।
स्थानीय तह निर्वाचनका नतिजाले पनि यस क्षेत्रको मिश्रित राजनीतिक चरित्र देखाउँछ। कांग्रेस, माओवादी केन्द्र, जसपा र लोसपाबीच वडागत रूपमा शक्ति विभाजन देखिएको छ, जसले प्रतिनिधिसभा निर्वाचनलाई अझै अनिश्चित बनाएको छ।
सामाजिक–आर्थिक यथार्थ
सर्लाही–४ सामाजिक र मानव विकासका सूचकमा कमजोर क्षेत्रमध्ये पर्छ। सरकारी तथ्यांकअनुसार यहाँको साक्षरता दर करिब ५५ प्रतिशत मात्र छ, जहाँ महिलाको साक्षरता दर झनै कम देखिन्छ। बालविवाहको दर उच्च, स्वास्थ्य जोखिममा रहेका परिवारको संख्या धेरै र आधारभूत पूर्वाधारमा सीमित पहुँच यस क्षेत्रका प्रमुख चुनौती हुन्।
बरहथवा नगरपालिकाका केही वडासहित बलरा, गोडैटा नगरपालिका तथा धनकौल, रामनगर, बसबरिया र विष्णु गाउँपालिकाका वडाहरू समेटिएको यो क्षेत्र मुख्यतः ग्रामीण र अर्ध–सहरी चरित्रको छ। यस्तो सामाजिक पृष्ठभूमिमा राष्ट्रिय स्तरका नेताको उम्मेदवारीले विकास, समावेशिता र प्रतिनिधित्वसम्बन्धी बहसलाई थप तीव्र बनाएको छ।
सर्लाही–४ को निर्वाचन केवल दुई चर्चित नेताबीचको प्रतिस्पर्धामा सीमित छैन। यो क्षेत्र कांग्रेसको ऐतिहासिक विरासत, अमरेश सिंहको निरन्तरताको दाबी, बहुप्रतिस्पर्धाबाट हुने मत विभाजन र मधेशको सामाजिक यथार्थसँग गाँसिएको छ। यही कारण सर्लाही–४ को नतिजा स्थानीय प्रतिनिधित्वभन्दा बाहिर गएर राष्ट्रिय राजनीतिमा सन्देश दिने चुनावका रूपमा हेरिएको छ।
न्युजमाण्डुमा प्रकाशित कुनै समाचारमा तपाईंको गुनासो भए हामीलाई newsmandu@gmail.comमा इमेल गर्न सक्नुहुनेछ । साथै तपाईले आफ्नो विचार, विश्लेषण, लेख रचना, सल्लाह र सुझाव पनि पठाउन सक्नुहुनेछ । हामीसँग तपाई फेसबुक र ट्विटरमा पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।
मधेश प्रदेशको सर्लाही जिल्ला अन्तर्गत पर्ने निर्वाचन क्षेत्र नम्बर–४ यसपटकको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा विशेष महत्वका साथ हेरिएको छ। कारण केवल चर्चित उम्मेदवारहरूको उपस्थितिमात्र होइन, यस क्षेत्रको सामाजिक–आर्थिक यथार्थ, विगतको चुनावी इतिहास, बहुप्रतिस्पर्धात्मक संरचना र त्यसले बोकेको राष्ट्रिय राजनीतिक सन्देश पनि हो। नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापाले लामो समय प्रतिनिधित्व गरेको काठमाडौं–४ छाडेर यही क्षेत्रबाट उम्मेदवारी दिएपछि सर्लाही–४ स्थानीय सीमाभन्दा बाहिर गएर राष्ट्रिय राजनीतिक बहसको केन्द्र बनेको छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र कांग्रेसको विरासत
सर्लाही–४ लाई लामो समयदेखि कांग्रेसको प्रभावशाली क्षेत्रका रूपमा लिइँदै आएको छ। २०४८ सालदेखि भएका अधिकांश संसदीय निर्वाचनमा कांग्रेसले यहाँ विजय हासिल गरेको इतिहास छ। २०६४ सालको पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा भने मधेशी जनअधिकार फोरमका उम्मेदवार विजयी हुँदा कांग्रेसको पकड अस्थायी रूपमा कमजोर भएको थियो। त्यसपछि २०७० र २०७४ का निर्वाचनमा कांग्रेस नेता डा. अमरेशकुमार सिंहले क्रमशः जित निकाल्दै पार्टीको विरासत पुनःस्थापित गरेका थिए।
तर २०७९ सालको निर्वाचन कांग्रेसका लागि निर्णायक मोड सावित भयो। आन्तरिक गुटबन्दीका कारण पार्टीले अमरेश सिंहलाई टिकट नदिँदा उनी स्वतन्त्र उम्मेदवार बने र कांग्रेसका आधिकारिक उम्मेदवारलाई १ हजार ७ सय ६४ मतले पराजित गरे। यही परिणामपछि सर्लाही–४ मा कांग्रेसको ‘विरासत फिर्ता’ गर्ने बहस तीव्र बनेको हो।
गगन थापाको उम्मेदवारी र राष्ट्रिय अर्थ
कांग्रेस सभापति गगन थापाको सर्लाही–४ प्रवेशलाई पार्टीभित्र र बाहिर फरक–फरक अर्थमा व्याख्या गरिएको छ। काठमाडौं–४ बाट लगातार जित्दै आएका थापाले मधेशको ग्रामीण र सामाजिक रूपमा पछाडि परेको क्षेत्र रोज्नु केवल निर्वाचन रणनीति नभई राजनीतिक सन्देशसमेत हो। कांग्रेस नेतृत्वले यसलाई मधेशप्रति सम्मान र समावेशी राष्ट्रिय नेतृत्वको अभ्यासका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
थापाका लागि यो निर्वाचन व्यक्तिगत जित–हारभन्दा ठूलो महत्वको छ। विशेष महाधिवेशनमार्फत पार्टी नेतृत्व सम्हालेपछि उनलाई भावी प्रधानमन्त्रीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यस्तो अवस्थामा सर्लाही–४ को नतिजाले उनको राष्ट्रिय विश्वसनीयता र राजनीतिक उचाइलाई प्रत्यक्ष असर पार्ने देखिन्छ।
अमरेश सिंह: निरन्तरताको दाबी
निवर्तमान सांसद अमरेशकुमार सिंह यसपटक राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) बाट उम्मेदवार बनेका छन्। कांग्रेसबाट दुई पटक र स्वतन्त्र रूपमा एक पटक जित निकालिसकेका सिंह निरन्तरताको दाबी गर्दै आएका छन्। २०७९ को चुनावमा उनले २० हजार १७ मत प्राप्त गर्दै जित हासिल गरेका थिए, जुन मतसंख्या यस क्षेत्रको बहुप्रतिस्पर्धात्मक चरित्रका हिसाबले महत्वपूर्ण मानिन्छ।
रास्वपाले पछिल्लो समय शहरी क्षेत्रमा मात्रै होइन, मधेशमा पनि प्रभाव बढाइरहेको दाबी गर्दै आएको छ। सिंहको उम्मेदवारीले उक्त दलको उपस्थिति ग्रामीण मधेशसम्म विस्तार हुने वा नहुने प्रश्नसँग पनि जोडिएको छ।
अन्य उम्मेदवार र मत विभाजन
सर्लाही–४ मा बहुप्रतिस्पर्धा यसपटक पनि स्पष्ट देखिन्छ। एमालेबाट अमनिशकुमार यादव, जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) नेपालबाट रामेश्वर राय यादव, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीबाट रजनीश राय तथा जनमत पार्टीबाट राकेश मिश्र मैदानमा छन्। विगतका निर्वाचन परिणामले तेस्रो वा चौथो स्थानमा रहने उम्मेदवारले समेत ८ देखि १० हजार मत ल्याउने गरेको देखाएकाले मत विभाजन निर्णायक कारक बन्ने सम्भावना उच्च छ।
यस क्षेत्रको अर्को उल्लेखनीय पक्ष भने एकै परिवारका सदस्यहरू फरक–फरक उम्मेदवार हुनु हो। एमाले उम्मेदवार अमनिशकुमार यादव र स्वतन्त्र उम्मेदवार मधुमालाकुमारी यादव दिदी–भाइ हुन्। उनीहरूका पिता शिवपुजन यादव स्वयं यस क्षेत्रका पुराना र प्रभावशाली राजनीतिक पात्र मानिन्छन्।
मतदाता संरचना र मतदान प्रवृत्ति
निर्वाचन आयोगका अनुसार सर्लाही–४ मा हाल १ लाख २१ हजार २३१ मतदाता छन्, जुन अघिल्लो निर्वाचनभन्दा करिब ८ हजारले बढी हो। २०७९ सालको निर्वाचनमा प्रत्यक्षतर्फ करिब ६५ प्रतिशत मत खसेको थियो। यही प्रवृत्ति दोहोरिएमा यसपटक करिब ७८ हजार मत खस्ने र करिब ७५ हजार मत सदर हुने अनुमान गरिएको छ।
स्थानीय तह निर्वाचनका नतिजाले पनि यस क्षेत्रको मिश्रित राजनीतिक चरित्र देखाउँछ। कांग्रेस, माओवादी केन्द्र, जसपा र लोसपाबीच वडागत रूपमा शक्ति विभाजन देखिएको छ, जसले प्रतिनिधिसभा निर्वाचनलाई अझै अनिश्चित बनाएको छ।
सामाजिक–आर्थिक यथार्थ
सर्लाही–४ सामाजिक र मानव विकासका सूचकमा कमजोर क्षेत्रमध्ये पर्छ। सरकारी तथ्यांकअनुसार यहाँको साक्षरता दर करिब ५५ प्रतिशत मात्र छ, जहाँ महिलाको साक्षरता दर झनै कम देखिन्छ। बालविवाहको दर उच्च, स्वास्थ्य जोखिममा रहेका परिवारको संख्या धेरै र आधारभूत पूर्वाधारमा सीमित पहुँच यस क्षेत्रका प्रमुख चुनौती हुन्।
बरहथवा नगरपालिकाका केही वडासहित बलरा, गोडैटा नगरपालिका तथा धनकौल, रामनगर, बसबरिया र विष्णु गाउँपालिकाका वडाहरू समेटिएको यो क्षेत्र मुख्यतः ग्रामीण र अर्ध–सहरी चरित्रको छ। यस्तो सामाजिक पृष्ठभूमिमा राष्ट्रिय स्तरका नेताको उम्मेदवारीले विकास, समावेशिता र प्रतिनिधित्वसम्बन्धी बहसलाई थप तीव्र बनाएको छ।
सर्लाही–४ को निर्वाचन केवल दुई चर्चित नेताबीचको प्रतिस्पर्धामा सीमित छैन। यो क्षेत्र कांग्रेसको ऐतिहासिक विरासत, अमरेश सिंहको निरन्तरताको दाबी, बहुप्रतिस्पर्धाबाट हुने मत विभाजन र मधेशको सामाजिक यथार्थसँग गाँसिएको छ। यही कारण सर्लाही–४ को नतिजा स्थानीय प्रतिनिधित्वभन्दा बाहिर गएर राष्ट्रिय राजनीतिमा सन्देश दिने चुनावका रूपमा हेरिएको छ।
न्युजमाण्डुमा प्रकाशित कुनै समाचारमा तपाईंको गुनासो भए हामीलाई newsmandu@gmail.comमा इमेल गर्न सक्नुहुनेछ । साथै तपाईले आफ्नो विचार, विश्लेषण, लेख रचना, सल्लाह र सुझाव पनि पठाउन सक्नुहुनेछ । हामीसँग तपाई फेसबुक र ट्विटरमा पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।
शेयर गर्नुहोस्