पूर्वी नेपालको झापा र मोरङमा पुस्तौंदेखि पाक्दै आएको परम्परागत परिकार भक्का आज स्वाद र संस्कृतिको सीमाना नाघ्दै पूर्वी तराईको साझा पहिचानका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। आदिवासी राजवंशी समुदायको मौलिक खान्कीका रूपमा चिनिने भक्का अहिले सडक किनारदेखि होटल-रेस्टुराँसम्म सहजै पाइने लोकप्रिय नास्ता बनेको छ।
परम्परा र सांस्कृतिक जरा
भक्का कोच राजवंशी समुदायको सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनसँग गहिरोसँग गाँसिएको परिकार हो। जाडो मौसममा छोरी–चेलीलाई माइत बोलाएर भक्का खुवाउने परम्परा अझै पनि जीवित छ। माघे सङ्क्रान्तिको अघिल्लो दिन पुस २९ गते भक्का खाने चलनलाई आधार मानेर पछिल्ला वर्षहरूमा 'भक्का दिवस' मनाउन थालिएको छ। यो दिवस २०७४ सालदेखि नियमित रूपमा आयोजना हुँदै आएको छ र हाल झापाका केही पालिकाले सार्वजनिक बिदासमेत दिने गरेका छन्।
बनाउने विधि
भक्का शुद्ध चामलको पिठोबाट बाफमा पकाइने साधारण तर पौष्टिक परिकार हो। चामल भिजाएर पिसिएको पिठोलाई सानो बटुकामा राखी माटोको भाँडोमा उम्लिएको पानीको बाफमा दुई–तीन मिनेट पकाइन्छ। तेल, मसला वा रसायन प्रयोग नहुने भएकाले यसलाई सुपाच्य र स्वास्थ्यकर नास्ताका रूपमा लिइन्छ। चिया, धनियाँ-गोलभेँडाको अचार वा नुन–खुर्सानीसँग भक्का खाने चलन छ।
जीविकोपार्जनको आधार
झापाका दमक, विर्तामोड, मेचीनगर, भद्रपुरलगायत स्थानमा सयौँ महिलाले भक्का बिक्री गरेर जीविका चलाइरहेका छन्। विशेषगरी राजवंशी समुदायका महिलाका लागि यो मौसमी मात्र होइन, धेरैका लागि स्थायी आम्दानीको स्रोत बनेको छ। थोरै पूँजी र सामान्य भाँडाकुँडाबाट सुरु गर्न सकिने भएकाले न्यून आय भएका परिवारका लागि भक्का व्यवसाय सहज विकल्प बनेको छ। दैनिक केही किलो पिठोको भक्का बेचेरै घरखर्च धान्ने उदाहरणहरू प्रशस्त छन्।
बजार विस्तार र साझा परिकारको रूपान्तरण
पहिले राजवंशी समुदायमै सीमित भक्का अहिले मेचे, धिमाल, ताजपुरिया, थारु लगायत अन्य समुदायले पनि बनाउने र खाने परिकार बनेको छ। झापा हुँदै भक्का काठमाडौं र अन्य सहरका रेस्टुराँसम्म पुगेको छ। जाडो मौसममा यसको माग तीव्र हुने भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा बाह्रै महिना व्यापार चल्न थालेको व्यवसायीहरूको अनुभव छ।
अचारसँग भक्का
भक्का दिवस र प्रवर्द्धनको प्रयास
भक्काको पहिचान, संस्कृति र आर्थिक महत्वलाई उजागर गर्ने उद्देश्यले आयोजना हुने भक्का दिवसमा हजारौँको सहभागिता हुने गरेको छ। कार्यक्रममा सामूहिक रूपमा भक्का पकाउने, सांस्कृतिक प्रस्तुति र निःशुल्क वितरणजस्ता गतिविधि हुन्छन्। यसले स्थानीय पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत योगदान पुर्याएको छ।
सडक किनारमा व्यापार गर्ने भक्का व्यवसायीहरू नीति-नियम र व्यवस्थापनप्रति चिन्तित देखिन्छन्। सहरी क्षेत्रमा सडक व्यापार हटाउने अभियानले उनीहरूको भविष्यप्रति अन्योल सिर्जना गरेको छ। स्थानीय समुदाय र सरोकारवालाहरूले भक्कालाई केवल व्यापार नभई सांस्कृतिक सम्पदा मानेर संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न राज्यको स्पष्ट नीति आवश्यक भएको बताउँदै आएका छन्।
परम्परा, स्वाद र जीविकोपार्जनलाई एउटै सूत्रमा बाँधेको भक्का आज झापाको मात्र होइन, पूर्वी तराईकै पहिचान बन्दै गएको छ। उचित संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न सके यसले राष्ट्रिय मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि नेपाली मौलिक खानाको प्रतिनिधित्व गर्न सक्ने सम्भावना बोकेको देखिन्छ।
न्युजमाण्डुमा प्रकाशित कुनै समाचारमा तपाईंको गुनासो भए हामीलाई newsmandu@gmail.comमा इमेल गर्न सक्नुहुनेछ । साथै तपाईले आफ्नो विचार, विश्लेषण, लेख रचना, सल्लाह र सुझाव पनि पठाउन सक्नुहुनेछ । हामीसँग तपाई फेसबुक र एक्स् मा पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।
पूर्वी नेपालको झापा र मोरङमा पुस्तौंदेखि पाक्दै आएको परम्परागत परिकार भक्का आज स्वाद र संस्कृतिको सीमाना नाघ्दै पूर्वी तराईको साझा पहिचानका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। आदिवासी राजवंशी समुदायको मौलिक खान्कीका रूपमा चिनिने भक्का अहिले सडक किनारदेखि होटल-रेस्टुराँसम्म सहजै पाइने लोकप्रिय नास्ता बनेको छ।
परम्परा र सांस्कृतिक जरा
भक्का कोच राजवंशी समुदायको सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनसँग गहिरोसँग गाँसिएको परिकार हो। जाडो मौसममा छोरी–चेलीलाई माइत बोलाएर भक्का खुवाउने परम्परा अझै पनि जीवित छ। माघे सङ्क्रान्तिको अघिल्लो दिन पुस २९ गते भक्का खाने चलनलाई आधार मानेर पछिल्ला वर्षहरूमा 'भक्का दिवस' मनाउन थालिएको छ। यो दिवस २०७४ सालदेखि नियमित रूपमा आयोजना हुँदै आएको छ र हाल झापाका केही पालिकाले सार्वजनिक बिदासमेत दिने गरेका छन्।
बनाउने विधि
भक्का शुद्ध चामलको पिठोबाट बाफमा पकाइने साधारण तर पौष्टिक परिकार हो। चामल भिजाएर पिसिएको पिठोलाई सानो बटुकामा राखी माटोको भाँडोमा उम्लिएको पानीको बाफमा दुई–तीन मिनेट पकाइन्छ। तेल, मसला वा रसायन प्रयोग नहुने भएकाले यसलाई सुपाच्य र स्वास्थ्यकर नास्ताका रूपमा लिइन्छ। चिया, धनियाँ-गोलभेँडाको अचार वा नुन–खुर्सानीसँग भक्का खाने चलन छ।
जीविकोपार्जनको आधार
झापाका दमक, विर्तामोड, मेचीनगर, भद्रपुरलगायत स्थानमा सयौँ महिलाले भक्का बिक्री गरेर जीविका चलाइरहेका छन्। विशेषगरी राजवंशी समुदायका महिलाका लागि यो मौसमी मात्र होइन, धेरैका लागि स्थायी आम्दानीको स्रोत बनेको छ। थोरै पूँजी र सामान्य भाँडाकुँडाबाट सुरु गर्न सकिने भएकाले न्यून आय भएका परिवारका लागि भक्का व्यवसाय सहज विकल्प बनेको छ। दैनिक केही किलो पिठोको भक्का बेचेरै घरखर्च धान्ने उदाहरणहरू प्रशस्त छन्।
बजार विस्तार र साझा परिकारको रूपान्तरण
पहिले राजवंशी समुदायमै सीमित भक्का अहिले मेचे, धिमाल, ताजपुरिया, थारु लगायत अन्य समुदायले पनि बनाउने र खाने परिकार बनेको छ। झापा हुँदै भक्का काठमाडौं र अन्य सहरका रेस्टुराँसम्म पुगेको छ। जाडो मौसममा यसको माग तीव्र हुने भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा बाह्रै महिना व्यापार चल्न थालेको व्यवसायीहरूको अनुभव छ।
भक्का दिवस र प्रवर्द्धनको प्रयास
भक्काको पहिचान, संस्कृति र आर्थिक महत्वलाई उजागर गर्ने उद्देश्यले आयोजना हुने भक्का दिवसमा हजारौँको सहभागिता हुने गरेको छ। कार्यक्रममा सामूहिक रूपमा भक्का पकाउने, सांस्कृतिक प्रस्तुति र निःशुल्क वितरणजस्ता गतिविधि हुन्छन्। यसले स्थानीय पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत योगदान पुर्याएको छ।
सडक किनारमा व्यापार गर्ने भक्का व्यवसायीहरू नीति-नियम र व्यवस्थापनप्रति चिन्तित देखिन्छन्। सहरी क्षेत्रमा सडक व्यापार हटाउने अभियानले उनीहरूको भविष्यप्रति अन्योल सिर्जना गरेको छ। स्थानीय समुदाय र सरोकारवालाहरूले भक्कालाई केवल व्यापार नभई सांस्कृतिक सम्पदा मानेर संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न राज्यको स्पष्ट नीति आवश्यक भएको बताउँदै आएका छन्।
परम्परा, स्वाद र जीविकोपार्जनलाई एउटै सूत्रमा बाँधेको भक्का आज झापाको मात्र होइन, पूर्वी तराईकै पहिचान बन्दै गएको छ। उचित संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न सके यसले राष्ट्रिय मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि नेपाली मौलिक खानाको प्रतिनिधित्व गर्न सक्ने सम्भावना बोकेको देखिन्छ।
न्युजमाण्डुमा प्रकाशित कुनै समाचारमा तपाईंको गुनासो भए हामीलाई newsmandu@gmail.comमा इमेल गर्न सक्नुहुनेछ । साथै तपाईले आफ्नो विचार, विश्लेषण, लेख रचना, सल्लाह र सुझाव पनि पठाउन सक्नुहुनेछ । हामीसँग तपाई फेसबुक र एक्स् मा पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।
शेयर गर्नुहोस्