हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा 'रामायण' को स्थान सर्वोच्च छ। सामान्यतया धेरैले महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित 'रामायण' र गोस्वामी तुलसीदासद्वारा रचित 'रामचरितमानस' लाई एउटै मान्ने गरेको पाइन्छ। तर, यी दुई ग्रन्थबीच भाषा, कालखण्ड, दर्शन र कथावस्तुमा व्यापक भिन्नताहरू रहेका छन्।
सन् २०२४ को मे महिनामा संयुक्त राष्ट्रसंघीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (युनेस्को) ले तुलसीदासको 'रामचरितमानस' लाई ‘मेमोरी अफ द वर्ल्ड’ (Memory of the World) को एसिया–प्यासिफिक क्षेत्रीय अभिलेखमा समावेश गर्ने निर्णय गरेपछि यी दुई ग्रन्थबीचको तुलनात्मक अध्ययन पुनः विश्वव्यापी चर्चाको विषय बनेको छ। भारत लगायत ३८ राष्ट्रहरूको समर्थनमा भएको यो निर्णयले १६औँ शताब्दीको यो भक्तिकाव्यको महत्त्वलाई उजागर गरेको छ।
यहाँ हामी वाल्मीकि रामायण र रामचरितमानसबीचका प्रमुख भिन्नताहरूलाई विस्तृत रूपमा विश्लेषण गर्दैछौँ।
१. रचनाकाल र भाषाको अन्तर
यी दुई ग्रन्थबीचको सबैभन्दा स्पष्ट भिन्नता यिनको भाषा र रचनाकालमा छ।
वाल्मीकि रामायण: यसको रचना त्रेतायुगमा (अनुमानित ईसापूर्व ५०० देखि १५०० को बीचमा) महर्षि वाल्मीकिले गरेका हुन्। यो देवभाषा संस्कृतमा लेखिएको छ र यसमा 'श्लोक' ढाँचाको प्रयोग गरिएको छ। यसलाई आदि–काव्य मानिन्छ।
रामचरितमानस: यसको रचना १६औँ शताब्दी (सन् १५७४–१५७६ आसपास) मा भक्तकवि गोस्वामी तुलसीदासले गरेका हुन्। जनसाधारणले बुझ्न सकून् भनेर यो तत्कालीन लोकभाषा अवधी (हिन्दीको एक भािका) मा लेखिएको छ। यसमा मुख्यतया ‘चौपाई’ र ‘दोहा’ छन्दको प्रयोग गरिएको छ।
२. रामको स्वरूप: मानव कि ईश्वर?
यी दुई ग्रन्थहरू बीचको सबैभन्दा ठूलो भिन्नता भगवान रामको चित्रणमा देखिन्छ। वाल्मीकि रामायणमा रामलाई एक 'मर्यादा पुरुषोत्तम' अर्थात् सर्वश्रेष्ठ गुण भएको आदर्श मानवका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। त्यहाँ उनले आफ्नो पुरुषार्थ र कठोर तपस्याद्वारा शक्ति आर्जन गरेको देखाइएको छ।
तर, तुलसीदासको रामचरितमानसमा रामलाई भगवान विष्णुको पूर्ण अवतार र साक्षात् ईश्वरको रूपमा चित्रण गरिएको छ। तुलसीदासका राममा जन्मजात नै अलौकिक शक्तिहरू विद्यमान छन् र उनका हरेक कार्यलाई 'लीला' का रूपमा व्याख्या गरिएको छ। यहाँ भक्तिभावलाई प्रधानता दिइएको छ।
३. कथावस्तुमा रहेका मुख्य विरोधाभासहरू
यद्यपि दुवै ग्रन्थको मूल कथा उस्तै छ, तर केही विशेष घटनाक्रमहरूमा ठूलो अन्तर पाइन्छ:
क) सीताको स्वयंवर र विवाह
वाल्मीकि रामायण अनुसार, राजा जनकले सीताको विवाहका लागि कुनै भव्य स्वयंवरको आयोजना गरेका थिएनन्। राम र लक्ष्मण ऋषि विश्वामित्रसँग मिथिला पुग्दा उनीहरूलाई शिवको धनुष देखाइयो, जसलाई रामले सहजै उठाएपछि विवाह तय भएको थियो। तर, रामचरितमानसमा राजा जनकले धनुष उठाउने शर्तसहित भव्य स्वयंवरको आयोजना गरेको र त्यहाँ धेरै राजाहरू असफल भएपछि रामले धनुष भाँचेको उल्लेख छ।
ख) सीताहरण र अग्निपरीक्षा
वाल्मीकि रामायणमा रावणले वास्तविक सीताको अपहरण गरेको उल्लेख छ। पछि युद्ध समाप्त भएपछि सीताले आफ्नो पवित्रता प्रमाणित गर्न अग्निपरीक्षा दिनुपरेको थियो। यसको विपरीत, रामचरितमानसमा तुलसीदासले रावणद्वारा सीताको अपहरण हुनुअघि नै रामले वास्तविक सीतालाई अग्निदेवको जिम्मा लगाएको र रावणले सीताको 'छाया' (प्रतिबिम्ब) लाई मात्र अपहरण गरेको उल्लेख गरेका छन्। तसर्थ, यहाँ अग्निपरीक्षा सीताको पवित्रता जाँच गर्न नभई, छाया सीतालाई हटाएर वास्तविक सीतालाई पुनः प्राप्त गर्न गरिएको एक नाटक मात्र थियो भन्ने मान्यता राखिएको छ।
ग) लक्ष्मण रेखा
धेरैलाई आश्चर्य लाग्न सक्छ कि मूल वाल्मीकि रामायणमा सीताहरणको समयमा 'लक्ष्मण रेखा' को कुनै स्पष्ट उल्लेख छैन। रामचरितमानसमा भने पछि लङ्का काण्डमा मन्दोदरीको संवादमार्फत लक्ष्मण रेखाको प्रसङ्ग उल्लेख गरिएको छ।
माता सीताको रक्षाका लागि लक्ष्मणले खिचेको त्यो 'लक्ष्मण रेखा' र नियतिको खेल। रामानन्द सागरले यो दृश्यलाई जसरी चित्रण गर्नुभयो, त्यो सायद अब कसैले गर्न सक्दैन।
घ) हनुमानको परिचय
वाल्मीकिले हनुमानलाई 'वानर' जातिको एक विशिष्ट मानवका रूपमा चित्रण गरेका छन् (वन+नर = वनमा बस्ने मानिस)। तर, रामचरितमानसमा हनुमानलाई बाँदरकै स्वरूपमा भक्तिभावले भरिएको पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
४. ग्रन्थको अन्त्य: वियोग कि सुखद?
यी दुई महाकाव्यको समापन पनि नितान्त फरक शैलीमा भएको छ।
वाल्मीकि रामायण: यो ग्रन्थमा उत्तर काण्ड समावेश छ, जहाँ राम र सीताको वियोग, लव–कुशको जन्म, सीताको धर्तीमा बिलय र अन्त्यमा रामले सरयू नदीमा जलसमाधि लिएको दुखान्त घटनाहरूको वर्णन छ।
रामचरितमानस: तुलसीदासले आफ्नो रचनालाई दुखान्त बनाउन चाहेनन्। त्यसैले रामचरितमानस रामको राज्याभिषेक र अयोध्यामा सुख–शान्ति (रामराज्य) को स्थापनासँगै समाप्त हुन्छ। यसमा सीता निर्वासन वा रामको मृत्युको प्रसङ्गलाई विस्तारमा समेटिएको छैन।
निष्कर्ष
वाल्मीकि रामायण एक ऐतिहासिक र साहित्यिक दस्तावेज हो जसले धर्म, कर्तव्य र मानवीय संघर्षलाई प्राथमिकता दिन्छ। अर्कोतर्फ, रामचरितमानस भक्तिको सागर हो, जसले ईश्वरप्रतिको समर्पण र प्रेमलाई उजागर गर्छ। युनेस्कोको पछिल्लो मान्यताले तुलसीदासको यही भक्ति परम्परा र साहित्यिक योगदानलाई विश्वसामु पुनः स्थापित गरेको छ।
थप जानकारी: तपाईंलाई लाग्न सक्छ कि दशरथका कति रानी थिए? वाल्मीकि रामायणका अनुसार राजा दशरथका ३५० भन्दा बढी रानीहरू थिए, जसमध्ये कौशल्या, सुमित्रा र कैकेयी प्रमुख थिए। तर, रामचरितमानसमा केवल तीन मुख्य रानीहरूको मात्र चर्चा गरिएको छ।
न्युजमाण्डुमा प्रकाशित कुनै समाचारमा तपाईंको गुनासो भए हामीलाई newsmandu@gmail.comमा इमेल गर्न सक्नुहुनेछ । साथै तपाईले आफ्नो विचार, विश्लेषण, लेख रचना, सल्लाह र सुझाव पनि पठाउन सक्नुहुनेछ । हामीसँग तपाई फेसबुक र एक्स् मा पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।
हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा 'रामायण' को स्थान सर्वोच्च छ। सामान्यतया धेरैले महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित 'रामायण' र गोस्वामी तुलसीदासद्वारा रचित 'रामचरितमानस' लाई एउटै मान्ने गरेको पाइन्छ। तर, यी दुई ग्रन्थबीच भाषा, कालखण्ड, दर्शन र कथावस्तुमा व्यापक भिन्नताहरू रहेका छन्।
सन् २०२४ को मे महिनामा संयुक्त राष्ट्रसंघीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (युनेस्को) ले तुलसीदासको 'रामचरितमानस' लाई ‘मेमोरी अफ द वर्ल्ड’ (Memory of the World) को एसिया–प्यासिफिक क्षेत्रीय अभिलेखमा समावेश गर्ने निर्णय गरेपछि यी दुई ग्रन्थबीचको तुलनात्मक अध्ययन पुनः विश्वव्यापी चर्चाको विषय बनेको छ। भारत लगायत ३८ राष्ट्रहरूको समर्थनमा भएको यो निर्णयले १६औँ शताब्दीको यो भक्तिकाव्यको महत्त्वलाई उजागर गरेको छ।
यहाँ हामी वाल्मीकि रामायण र रामचरितमानसबीचका प्रमुख भिन्नताहरूलाई विस्तृत रूपमा विश्लेषण गर्दैछौँ।
१. रचनाकाल र भाषाको अन्तर
यी दुई ग्रन्थबीचको सबैभन्दा स्पष्ट भिन्नता यिनको भाषा र रचनाकालमा छ।
२. रामको स्वरूप: मानव कि ईश्वर?
यी दुई ग्रन्थहरू बीचको सबैभन्दा ठूलो भिन्नता भगवान रामको चित्रणमा देखिन्छ। वाल्मीकि रामायणमा रामलाई एक 'मर्यादा पुरुषोत्तम' अर्थात् सर्वश्रेष्ठ गुण भएको आदर्श मानवका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। त्यहाँ उनले आफ्नो पुरुषार्थ र कठोर तपस्याद्वारा शक्ति आर्जन गरेको देखाइएको छ।
तर, तुलसीदासको रामचरितमानसमा रामलाई भगवान विष्णुको पूर्ण अवतार र साक्षात् ईश्वरको रूपमा चित्रण गरिएको छ। तुलसीदासका राममा जन्मजात नै अलौकिक शक्तिहरू विद्यमान छन् र उनका हरेक कार्यलाई 'लीला' का रूपमा व्याख्या गरिएको छ। यहाँ भक्तिभावलाई प्रधानता दिइएको छ।
३. कथावस्तुमा रहेका मुख्य विरोधाभासहरू
यद्यपि दुवै ग्रन्थको मूल कथा उस्तै छ, तर केही विशेष घटनाक्रमहरूमा ठूलो अन्तर पाइन्छ:
क) सीताको स्वयंवर र विवाह
वाल्मीकि रामायण अनुसार, राजा जनकले सीताको विवाहका लागि कुनै भव्य स्वयंवरको आयोजना गरेका थिएनन्। राम र लक्ष्मण ऋषि विश्वामित्रसँग मिथिला पुग्दा उनीहरूलाई शिवको धनुष देखाइयो, जसलाई रामले सहजै उठाएपछि विवाह तय भएको थियो। तर, रामचरितमानसमा राजा जनकले धनुष उठाउने शर्तसहित भव्य स्वयंवरको आयोजना गरेको र त्यहाँ धेरै राजाहरू असफल भएपछि रामले धनुष भाँचेको उल्लेख छ।
ख) सीताहरण र अग्निपरीक्षा
वाल्मीकि रामायणमा रावणले वास्तविक सीताको अपहरण गरेको उल्लेख छ। पछि युद्ध समाप्त भएपछि सीताले आफ्नो पवित्रता प्रमाणित गर्न अग्निपरीक्षा दिनुपरेको थियो।
यसको विपरीत, रामचरितमानसमा तुलसीदासले रावणद्वारा सीताको अपहरण हुनुअघि नै रामले वास्तविक सीतालाई अग्निदेवको जिम्मा लगाएको र रावणले सीताको 'छाया' (प्रतिबिम्ब) लाई मात्र अपहरण गरेको उल्लेख गरेका छन्। तसर्थ, यहाँ अग्निपरीक्षा सीताको पवित्रता जाँच गर्न नभई, छाया सीतालाई हटाएर वास्तविक सीतालाई पुनः प्राप्त गर्न गरिएको एक नाटक मात्र थियो भन्ने मान्यता राखिएको छ।
ग) लक्ष्मण रेखा
धेरैलाई आश्चर्य लाग्न सक्छ कि मूल वाल्मीकि रामायणमा सीताहरणको समयमा 'लक्ष्मण रेखा' को कुनै स्पष्ट उल्लेख छैन। रामचरितमानसमा भने पछि लङ्का काण्डमा मन्दोदरीको संवादमार्फत लक्ष्मण रेखाको प्रसङ्ग उल्लेख गरिएको छ।
घ) हनुमानको परिचय
वाल्मीकिले हनुमानलाई 'वानर' जातिको एक विशिष्ट मानवका रूपमा चित्रण गरेका छन् (वन+नर = वनमा बस्ने मानिस)। तर, रामचरितमानसमा हनुमानलाई बाँदरकै स्वरूपमा भक्तिभावले भरिएको पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
४. ग्रन्थको अन्त्य: वियोग कि सुखद?
यी दुई महाकाव्यको समापन पनि नितान्त फरक शैलीमा भएको छ।
निष्कर्ष
वाल्मीकि रामायण एक ऐतिहासिक र साहित्यिक दस्तावेज हो जसले धर्म, कर्तव्य र मानवीय संघर्षलाई प्राथमिकता दिन्छ। अर्कोतर्फ, रामचरितमानस भक्तिको सागर हो, जसले ईश्वरप्रतिको समर्पण र प्रेमलाई उजागर गर्छ। युनेस्कोको पछिल्लो मान्यताले तुलसीदासको यही भक्ति परम्परा र साहित्यिक योगदानलाई विश्वसामु पुनः स्थापित गरेको छ।
थप जानकारी: तपाईंलाई लाग्न सक्छ कि दशरथका कति रानी थिए? वाल्मीकि रामायणका अनुसार राजा दशरथका ३५० भन्दा बढी रानीहरू थिए, जसमध्ये कौशल्या, सुमित्रा र कैकेयी प्रमुख थिए। तर, रामचरितमानसमा केवल तीन मुख्य रानीहरूको मात्र चर्चा गरिएको छ।
न्युजमाण्डुमा प्रकाशित कुनै समाचारमा तपाईंको गुनासो भए हामीलाई newsmandu@gmail.comमा इमेल गर्न सक्नुहुनेछ । साथै तपाईले आफ्नो विचार, विश्लेषण, लेख रचना, सल्लाह र सुझाव पनि पठाउन सक्नुहुनेछ । हामीसँग तपाई फेसबुक र एक्स् मा पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।
शेयर गर्नुहोस्