एआई अब सीमित प्रयोगशाला वा प्रविधि कम्पनीहरूको प्रयोगात्मक क्षेत्र मात्र रहेन। स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयको ह्युमन–सेन्टर्ड एआई (HAI) संस्थानले सार्वजनिक गरेको एआई इन्डेक्स २०२४ प्रतिवेदनले एआई विज्ञान, चिकित्सा, व्यवसाय, नीति र सार्वजनिक जीवनको आधारभूत संरचना बन्दै गएको स्पष्ट चित्र प्रस्तुत गरेको छ। प्रतिवेदनका तथ्याङ्कहरूले एआईले अनुसन्धानको गति तीव्र बनाइरहेको, आर्थिक लगानी बढाइरहेको र साथसाथै नयाँ नैतिक तथा कानुनी चुनौती जन्माइरहेको देखाउँछन्।
विज्ञान र अनुसन्धानमा एआईको प्रभाव
प्रतिवेदनअनुसार एआईले वैज्ञानिक खोजको समय घटाउँदै नतिजा छिटो निकाल्न सहयोग गरिरहेको छ। २०२३ मा उद्योग क्षेत्रले ५१ नयाँ मेसिन लर्निङ मोडेल सार्वजनिक गर्यो भने शैक्षिक संस्थानले १५ मोडेल विकास गरे। उद्योग र शैक्षिक क्षेत्रबीचको सहकार्यबाट २१ मोडेल बने, जुन हालसम्मकै उच्च संख्या हो। यद्यपि कुल एआई प्रकाशनको करिब ८१ प्रतिशत योगदान अझै पनि शैक्षिक क्षेत्रकै रहेको छ।
चीन प्रकाशनको संख्यामा अग्रस्थानमा देखिए पनि अत्यधिक उद्धृत र प्रभावशाली अनुसन्धानमा अमेरिकी संस्थानहरूको प्रभाव अझै बलियो छ। पछिल्लो एक दशकमा एआईसम्बन्धी वैज्ञानिक प्रकाशन संख्या झण्डै तीन गुणा बढेर वार्षिक २ लाख ४० हजार नाघेको छ।
स्वास्थ्य र चिकित्सामा तीव्र प्रयोग
स्वास्थ्य क्षेत्रमा एआईको प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। महामारीको जोखिम अनुमान गर्न सहयोग गर्ने प्रणालीदेखि जीन र प्रोटिन संरचना विश्लेषणसम्म एआई प्रयोग भइरहेको छ। २०२३ मा अमेरिकी खाद्य तथा औषधि प्रशासन (FDA) ले २०० भन्दा बढी एआई–सक्षम चिकित्सा उपकरण स्वीकृत गरेको छ, जुन सन् २०१५ को तुलनामा अत्यन्त ठूलो वृद्धि हो।
चिकित्सकीय ज्ञान परीक्षणमा प्रयोग गरिएका अत्याधुनिक एआई मोडेलहरूले ९० प्रतिशतभन्दा बढी शुद्धता हासिल गरेका छन्। रोग पहिचान, क्यान्सर स्क्रिनिङ र उपचार पूर्वानुमानमा एआईले कतिपय अवस्थामा चिकित्सकभन्दा पनि राम्रो नतिजा दिएको प्रतिवेदनले देखाएको छ।
व्यवसाय र लगानी: एआई मुख्यधारमा
एआईमा निजी लगानी पुनः तीव्र गतिमा बढेको छ। २०२४ मा अमेरिकामा मात्रै एआई क्षेत्रमा करिब १०९ अर्ब अमेरिकी डलर लगानी भएको अनुमान छ, जुन चीन र बेलायतभन्दा धेरै गुणा बढी हो। विश्वव्यापी रूपमा जेनेरेटिभ एआईमा लगानी करिब १९ प्रतिशतले बढेको छ।
एआई प्रयोग गर्ने संस्थाको संख्या पनि तीव्र रूपमा बढेको छ। हाल करिब ७८ प्रतिशत संस्थाले कम्तीमा एउटा विभागमा एआई प्रयोग गरिरहेको बताएका छन्। विशेषगरी मार्केटिङ, आपूर्ति शृङ्खला र सफ्टवेयर इन्जिनियरिङमा उत्पादकत्वमा सुधार देखिएको छ।
लागत, मोडेल र ओपनसोर्स प्रविधि
अत्याधुनिक एआई मोडेल प्रशिक्षणको लागत ऐतिहासिक रूपमा उच्च पुगेको छ। उदाहरणका लागि, केही अग्रणी भाषा मोडेल प्रशिक्षणमा मात्रै सयौं मिलियन डलर खर्च भएको अनुमान गरिएको छ। तर प्रयोग लागत भने नाटकीय रूपमा घटेको छ। केही वर्षअघि अत्यन्त महँगो पर्ने कम्प्युटिङ क्षमता अहिले उल्लेखनीय रूपमा सस्तो भएको छ, जसले साना तर दक्ष मोडेलहरूको विकास सम्भव बनाएको छ।
ओपनसोर्स एआई मोडेलहरू पनि बन्द मोडेलहरूसँगको कार्यक्षमता अन्तर घटाउँदै लगेका छन्। यसले एआई पहुँच विस्तार गर्नुका साथै नवप्रवर्तनलाई थप समावेशी बनाउने संकेत दिएको छ।
कानुनी, नैतिक र वातावरणीय चुनौती
एआईको तीव्र विस्तारसँगै कानुनी र नैतिक बहस पनि चर्किएको छ। २०२४ मा एआई दुरुपयोगका घटना अघिल्लो वर्षको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा बढेका छन्, विशेषगरी डीपफेक र गलत सूचना सम्बन्धी घटनामा। विश्वभर एआईसम्बन्धी पेटेन्ट संख्या तीव्र रूपमा बढेको छ, जसमा चीन अग्रस्थानमा छ।
पर्यावरणीय असर पनि गम्भीर बन्दै गएको छ। ठूला एआई मोडेल प्रशिक्षणबाट हजारौं टन कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन हुने तथ्याङ्कले दिगोपनबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ, यद्यपि हार्डवेयर दक्षतामा क्रमिक सुधार भइरहेको प्रतिवेदनले उल्लेख गर्छ।
समाज र भविष्यतर्फ संकेत
सार्वजनिक धारणा देशअनुसार फरक देखिन्छ। पूर्वी र दक्षिण–पूर्वी एसियामा एआईप्रति आशावाद उच्च रहे पनि उत्तर अमेरिका र युरोपका केही देशमा विश्वास घट्दो क्रममा छ। अधिकांश नागरिकले एआईले रोजगारी पूर्ण रूपमा खोस्नेभन्दा काम गर्ने शैली परिवर्तन गर्ने अपेक्षा गरेका छन्।
एआई इन्डेक्स २०२४ प्रतिवेदनले दिएको मूल सन्देश स्पष्ट छ—एआई अब सम्भावनाको चरण पार गरेर दैनिक जीवन र संस्थागत संरचनामा गहिरो रूपमा प्रवेश गरिसकेको छ। यसले विज्ञान र अर्थतन्त्रलाई अघि बढाइरहेको छ, तर सुशासन, विश्वास, नैतिकता र वातावरणीय दायित्वका प्रश्न समाधान नगरी यसको दिगो भविष्य सुनिश्चित हुन सक्दैन।
अबको प्रश्न “एआई प्रयोग गर्ने कि नगर्ने” होइन, “एआईलाई कसरी, कसका लागि र कुन मूल्यका आधारमा प्रयोग गर्ने?” भन्ने हो।
न्युजमाण्डुमा प्रकाशित कुनै समाचारमा तपाईंको गुनासो भए हामीलाई newsmandu@gmail.comमा इमेल गर्न सक्नुहुनेछ । साथै तपाईले आफ्नो विचार, विश्लेषण, लेख रचना, सल्लाह र सुझाव पनि पठाउन सक्नुहुनेछ । हामीसँग तपाई फेसबुक र एक्स् मा पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।
एआई अब सीमित प्रयोगशाला वा प्रविधि कम्पनीहरूको प्रयोगात्मक क्षेत्र मात्र रहेन। स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयको ह्युमन–सेन्टर्ड एआई (HAI) संस्थानले सार्वजनिक गरेको एआई इन्डेक्स २०२४ प्रतिवेदनले एआई विज्ञान, चिकित्सा, व्यवसाय, नीति र सार्वजनिक जीवनको आधारभूत संरचना बन्दै गएको स्पष्ट चित्र प्रस्तुत गरेको छ। प्रतिवेदनका तथ्याङ्कहरूले एआईले अनुसन्धानको गति तीव्र बनाइरहेको, आर्थिक लगानी बढाइरहेको र साथसाथै नयाँ नैतिक तथा कानुनी चुनौती जन्माइरहेको देखाउँछन्।
विज्ञान र अनुसन्धानमा एआईको प्रभाव
प्रतिवेदनअनुसार एआईले वैज्ञानिक खोजको समय घटाउँदै नतिजा छिटो निकाल्न सहयोग गरिरहेको छ। २०२३ मा उद्योग क्षेत्रले ५१ नयाँ मेसिन लर्निङ मोडेल सार्वजनिक गर्यो भने शैक्षिक संस्थानले १५ मोडेल विकास गरे। उद्योग र शैक्षिक क्षेत्रबीचको सहकार्यबाट २१ मोडेल बने, जुन हालसम्मकै उच्च संख्या हो। यद्यपि कुल एआई प्रकाशनको करिब ८१ प्रतिशत योगदान अझै पनि शैक्षिक क्षेत्रकै रहेको छ।
चीन प्रकाशनको संख्यामा अग्रस्थानमा देखिए पनि अत्यधिक उद्धृत र प्रभावशाली अनुसन्धानमा अमेरिकी संस्थानहरूको प्रभाव अझै बलियो छ। पछिल्लो एक दशकमा एआईसम्बन्धी वैज्ञानिक प्रकाशन संख्या झण्डै तीन गुणा बढेर वार्षिक २ लाख ४० हजार नाघेको छ।
स्वास्थ्य र चिकित्सामा तीव्र प्रयोग
स्वास्थ्य क्षेत्रमा एआईको प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। महामारीको जोखिम अनुमान गर्न सहयोग गर्ने प्रणालीदेखि जीन र प्रोटिन संरचना विश्लेषणसम्म एआई प्रयोग भइरहेको छ। २०२३ मा अमेरिकी खाद्य तथा औषधि प्रशासन (FDA) ले २०० भन्दा बढी एआई–सक्षम चिकित्सा उपकरण स्वीकृत गरेको छ, जुन सन् २०१५ को तुलनामा अत्यन्त ठूलो वृद्धि हो।
चिकित्सकीय ज्ञान परीक्षणमा प्रयोग गरिएका अत्याधुनिक एआई मोडेलहरूले ९० प्रतिशतभन्दा बढी शुद्धता हासिल गरेका छन्। रोग पहिचान, क्यान्सर स्क्रिनिङ र उपचार पूर्वानुमानमा एआईले कतिपय अवस्थामा चिकित्सकभन्दा पनि राम्रो नतिजा दिएको प्रतिवेदनले देखाएको छ।
व्यवसाय र लगानी: एआई मुख्यधारमा
एआईमा निजी लगानी पुनः तीव्र गतिमा बढेको छ। २०२४ मा अमेरिकामा मात्रै एआई क्षेत्रमा करिब १०९ अर्ब अमेरिकी डलर लगानी भएको अनुमान छ, जुन चीन र बेलायतभन्दा धेरै गुणा बढी हो। विश्वव्यापी रूपमा जेनेरेटिभ एआईमा लगानी करिब १९ प्रतिशतले बढेको छ।
एआई प्रयोग गर्ने संस्थाको संख्या पनि तीव्र रूपमा बढेको छ। हाल करिब ७८ प्रतिशत संस्थाले कम्तीमा एउटा विभागमा एआई प्रयोग गरिरहेको बताएका छन्। विशेषगरी मार्केटिङ, आपूर्ति शृङ्खला र सफ्टवेयर इन्जिनियरिङमा उत्पादकत्वमा सुधार देखिएको छ।
लागत, मोडेल र ओपनसोर्स प्रविधि
अत्याधुनिक एआई मोडेल प्रशिक्षणको लागत ऐतिहासिक रूपमा उच्च पुगेको छ। उदाहरणका लागि, केही अग्रणी भाषा मोडेल प्रशिक्षणमा मात्रै सयौं मिलियन डलर खर्च भएको अनुमान गरिएको छ। तर प्रयोग लागत भने नाटकीय रूपमा घटेको छ। केही वर्षअघि अत्यन्त महँगो पर्ने कम्प्युटिङ क्षमता अहिले उल्लेखनीय रूपमा सस्तो भएको छ, जसले साना तर दक्ष मोडेलहरूको विकास सम्भव बनाएको छ।
ओपनसोर्स एआई मोडेलहरू पनि बन्द मोडेलहरूसँगको कार्यक्षमता अन्तर घटाउँदै लगेका छन्। यसले एआई पहुँच विस्तार गर्नुका साथै नवप्रवर्तनलाई थप समावेशी बनाउने संकेत दिएको छ।
कानुनी, नैतिक र वातावरणीय चुनौती
एआईको तीव्र विस्तारसँगै कानुनी र नैतिक बहस पनि चर्किएको छ। २०२४ मा एआई दुरुपयोगका घटना अघिल्लो वर्षको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा बढेका छन्, विशेषगरी डीपफेक र गलत सूचना सम्बन्धी घटनामा। विश्वभर एआईसम्बन्धी पेटेन्ट संख्या तीव्र रूपमा बढेको छ, जसमा चीन अग्रस्थानमा छ।
पर्यावरणीय असर पनि गम्भीर बन्दै गएको छ। ठूला एआई मोडेल प्रशिक्षणबाट हजारौं टन कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन हुने तथ्याङ्कले दिगोपनबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ, यद्यपि हार्डवेयर दक्षतामा क्रमिक सुधार भइरहेको प्रतिवेदनले उल्लेख गर्छ।
समाज र भविष्यतर्फ संकेत
सार्वजनिक धारणा देशअनुसार फरक देखिन्छ। पूर्वी र दक्षिण–पूर्वी एसियामा एआईप्रति आशावाद उच्च रहे पनि उत्तर अमेरिका र युरोपका केही देशमा विश्वास घट्दो क्रममा छ। अधिकांश नागरिकले एआईले रोजगारी पूर्ण रूपमा खोस्नेभन्दा काम गर्ने शैली परिवर्तन गर्ने अपेक्षा गरेका छन्।
एआई इन्डेक्स २०२४ प्रतिवेदनले दिएको मूल सन्देश स्पष्ट छ—एआई अब सम्भावनाको चरण पार गरेर दैनिक जीवन र संस्थागत संरचनामा गहिरो रूपमा प्रवेश गरिसकेको छ। यसले विज्ञान र अर्थतन्त्रलाई अघि बढाइरहेको छ, तर सुशासन, विश्वास, नैतिकता र वातावरणीय दायित्वका प्रश्न समाधान नगरी यसको दिगो भविष्य सुनिश्चित हुन सक्दैन।
अबको प्रश्न “एआई प्रयोग गर्ने कि नगर्ने” होइन,
“एआईलाई कसरी, कसका लागि र कुन मूल्यका आधारमा प्रयोग गर्ने?” भन्ने हो।
न्युजमाण्डुमा प्रकाशित कुनै समाचारमा तपाईंको गुनासो भए हामीलाई newsmandu@gmail.comमा इमेल गर्न सक्नुहुनेछ । साथै तपाईले आफ्नो विचार, विश्लेषण, लेख रचना, सल्लाह र सुझाव पनि पठाउन सक्नुहुनेछ । हामीसँग तपाई फेसबुक र एक्स् मा पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।
शेयर गर्नुहोस्