महाशिवरात्रि हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण आध्यात्मिक पर्व हो। वैदिक पात्रोअनुसार प्रत्येक महिनाको कृष्ण पक्ष चतुर्दशीलाई शिवरात्रि मानिए पनि फाल्गुन महिनाको कृष्ण पक्ष चतुर्दशीमा पर्ने शिवरात्रिलाई विशेष रूपमा ‘महाशिवरात्रि’ भनिन्छ।
यस दिन भगवान शिवको आराधना, व्रत, उपवास, रात्रि–जागरण तथा विशेष पूजा–अर्चना गरिन्छ। देश–विदेशका शिवालयहरूमा श्रद्धालुहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति रहन्छ।
महाशिवरात्रिको पौराणिक आधार
धार्मिक ग्रन्थहरूमा महाशिवरात्रिसँग सम्बन्धित विभिन्न कथाहरू पाइन्छन्। एक मान्यताअनुसार फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीको मध्यरातमा भगवान शिव ज्योतिर्लिङ्ग स्वरूप प्रकट भएका थिए। त्यसैले यस दिनलाई शिवको निराकारबाट साकार प्रकट भएको रात्रिका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
अर्को लोकप्रिय कथाअनुसार यही तिथिमा भगवान शिव र माता पार्वतीको विवाह सम्पन्न भएको थियो। शिवको वैराग्य जीवनबाट गृहस्थ आश्रममा प्रवेशको प्रतीकका रूपमा पनि महाशिवरात्रिलाई लिइन्छ। कतिपय स्थानमा शिवजीको बारात निकाल्ने परम्परा पनि यसैसँग जोडिएको छ।
शास्त्रीय व्याख्यामा यो पर्व धर्म स्थापना र अधर्म निवारणको संकल्पसँग सम्बन्धित मानिन्छ, जसले अज्ञानताको अन्त्यको सन्देश दिन्छ।
शिकारी ‘गुरुद्रु’को कथा: अन्जान भक्तिको प्रभाव
शिव पुराणमा वर्णित एक कथाअनुसार ‘गुरुद्रु’ नामका एक भील शिकारीले अन्जानमै गरेको शिवपूजाबाट आध्यात्मिक उन्नति प्राप्त गरेका थिए।
कथाअनुसार महाशिवरात्रिको दिन शिकार खोज्दै जंगल पुगेका शिकारी राति एक पोखरी नजिकको बेलको रूखमा चढेर शिकार पर्खिरहेका थिए। रूखमुनि रहेको शिवलिङ्गबारे उनी अनभिज्ञ थिए। रातको विभिन्न प्रहरमा शिकार ताक्दा उनका हातबाट बेलपत्र र पानी शिवलिङ्गमा खस्यो, जसलाई चारै प्रहरको पूजा सम्पन्न भएको मानिन्छ।
अन्ततः आत्मचिन्तनपछि उनले हिंसात्मक जीवन त्याग्ने निर्णय गरे। उनको हृदय परिवर्तनबाट प्रसन्न भई भगवान शिवले आशीर्वाद दिएको कथामा उल्लेख छ। यो कथा श्रद्धा, पश्चात्ताप र आन्तरिक परिवर्तनको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
'रात्रि'को आध्यात्मिक अर्थ
महाशिवरात्रिमा 'रात्रि' शब्द समयसूचक मात्र नभई अज्ञानताको प्रतीक मानिन्छ। धार्मिक दृष्टिकोणअनुसार शिव ज्ञान र चेतनाको प्रकाशका प्रतीक हुन्, जसले अन्धकारमाथि विजय जनाउँछ।
केही दार्शनिक मान्यतामा सृष्टिचक्रलाई 'दिन' र 'रात्रि'को रूपमा विभाजन गरिएको पाइन्छ। सत्ययुग र त्रेतायुगलाई 'दिन' तथा द्वापर र कलियुगलाई 'रात्रि'को प्रतीक मानिन्छ। यस सन्दर्भमा महाशिवरात्रि अन्धकारबाट उज्यालोतर्फको संक्रमणको संकेतका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
पूजा विधि र धार्मिक अनुष्ठान
महाशिवरात्रिका दिन श्रद्धालुहरूले व्रत बस्ने, रात्रि-जागरण गर्ने तथा चार प्रहरमा शिवपूजा गर्ने परम्परा छ। शिवलिङ्गमा जलाभिषेक, दुग्धाभिषेक र रुद्राभिषेक गरिन्छ। बेलपत्र, धतूरा, आकका फूल तथा फलफूल अर्पण गरिन्छ।
धार्मिक विश्वासअनुसार प्रदोष कालदेखि मध्यरातसम्म गरिएको पूजा विशेष फलदायी मानिन्छ। १२ ज्योतिर्लिङ्गसहित प्रमुख शिवमन्दिरहरूमा ठूलो भीड लाग्ने गर्छ।
पशुपतिनाथ मन्दिर लगायतका शिवधामहरूमा पनि महाशिवरात्रिका अवसरमा विशेष धार्मिक गतिविधि सञ्चालन गरिन्छ।
व्रत, जागरण र आत्मअनुशासन
महाशिवरात्रिको व्रतलाई आत्मसंयम र आत्मशुद्धिको अभ्यासका रूपमा लिइन्छ। उपवास, मौन, जप–ध्यान र शिवनाम स्मरणलाई आत्मिक उन्नतिको माध्यम मानिन्छ। 'ॐ नमः शिवाय' मन्त्र जप तथा रात्रि–जागरणले मन एकाग्र र शान्त हुने विश्वास छ।
धार्मिक शिक्षाअनुसार बाह्य अनुष्ठानभन्दा आन्तरिक विकार—काम, क्रोध, लोभ, मोह—त्याग्नु नै शिवप्रति साँचो अर्पण हो। शिवलाई ‘आशुतोष’ अर्थात् सहजै प्रसन्न हुने देवका रूपमा चित्रित गरिन्छ।
सामाजिक र सांस्कृतिक महत्व
महाशिवरात्रि धार्मिक आस्था मात्र नभई सांस्कृतिक एकताको प्रतीक पनि हो। शिवलाई सृष्टि र संहार दुवै शक्तिको प्रतीक मानिन्छ। यस पर्वले विनाशपछि नवसृजनको सम्भावनालाई संकेत गर्छ।
बसन्त ऋतुको आगमनसँगै पर्ने यो पर्व प्रकृतिको नवीकरणसँग पनि जोडिन्छ। पुराना पात झरेर नयाँ पलाउने समयसँगै मानिसले पनि आफ्ना दुर्गुण त्यागेर सद्गुण अंगाल्नुपर्ने सन्देश यसले दिन्छ।
महाशिवरात्रि भगवान शिवको अवतरण, शिव–पार्वती विवाह तथा आध्यात्मिक जागरणसँग सम्बन्धित बहुआयामिक पर्व हो। पौराणिक कथा, दार्शनिक व्याख्या र धार्मिक आस्थाको संगमका रूपमा यो पर्वले श्रद्धालुहरूलाई आत्मअनुशासन, संयम र सकारात्मक परिवर्तनतर्फ प्रेरित गर्ने विश्वास गरिन्छ।
जीवनको अन्धकार हटाएर ज्ञानको प्रकाश फैलाउने प्रतीकका रूपमा महाशिवरात्रि आज पनि व्यापक श्रद्धा र विश्वासका साथ मनाइन्छ।
न्युजमाण्डुमा प्रकाशित कुनै समाचारमा तपाईंको गुनासो भए हामीलाई newsmandu@gmail.comमा इमेल गर्न सक्नुहुनेछ । साथै तपाईले आफ्नो विचार, विश्लेषण, लेख रचना, सल्लाह र सुझाव पनि पठाउन सक्नुहुनेछ । हामीसँग तपाई फेसबुक र एक्स् मा पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।
महाशिवरात्रि हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण आध्यात्मिक पर्व हो। वैदिक पात्रोअनुसार प्रत्येक महिनाको कृष्ण पक्ष चतुर्दशीलाई शिवरात्रि मानिए पनि फाल्गुन महिनाको कृष्ण पक्ष चतुर्दशीमा पर्ने शिवरात्रिलाई विशेष रूपमा ‘महाशिवरात्रि’ भनिन्छ।
यस दिन भगवान शिवको आराधना, व्रत, उपवास, रात्रि–जागरण तथा विशेष पूजा–अर्चना गरिन्छ। देश–विदेशका शिवालयहरूमा श्रद्धालुहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति रहन्छ।
महाशिवरात्रिको पौराणिक आधार
धार्मिक ग्रन्थहरूमा महाशिवरात्रिसँग सम्बन्धित विभिन्न कथाहरू पाइन्छन्। एक मान्यताअनुसार फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीको मध्यरातमा भगवान शिव ज्योतिर्लिङ्ग स्वरूप प्रकट भएका थिए। त्यसैले यस दिनलाई शिवको निराकारबाट साकार प्रकट भएको रात्रिका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
अर्को लोकप्रिय कथाअनुसार यही तिथिमा भगवान शिव र माता पार्वतीको विवाह सम्पन्न भएको थियो। शिवको वैराग्य जीवनबाट गृहस्थ आश्रममा प्रवेशको प्रतीकका रूपमा पनि महाशिवरात्रिलाई लिइन्छ। कतिपय स्थानमा शिवजीको बारात निकाल्ने परम्परा पनि यसैसँग जोडिएको छ।
शास्त्रीय व्याख्यामा यो पर्व धर्म स्थापना र अधर्म निवारणको संकल्पसँग सम्बन्धित मानिन्छ, जसले अज्ञानताको अन्त्यको सन्देश दिन्छ।
शिकारी ‘गुरुद्रु’को कथा: अन्जान भक्तिको प्रभाव
शिव पुराणमा वर्णित एक कथाअनुसार ‘गुरुद्रु’ नामका एक भील शिकारीले अन्जानमै गरेको शिवपूजाबाट आध्यात्मिक उन्नति प्राप्त गरेका थिए।
कथाअनुसार महाशिवरात्रिको दिन शिकार खोज्दै जंगल पुगेका शिकारी राति एक पोखरी नजिकको बेलको रूखमा चढेर शिकार पर्खिरहेका थिए। रूखमुनि रहेको शिवलिङ्गबारे उनी अनभिज्ञ थिए। रातको विभिन्न प्रहरमा शिकार ताक्दा उनका हातबाट बेलपत्र र पानी शिवलिङ्गमा खस्यो, जसलाई चारै प्रहरको पूजा सम्पन्न भएको मानिन्छ।
अन्ततः आत्मचिन्तनपछि उनले हिंसात्मक जीवन त्याग्ने निर्णय गरे। उनको हृदय परिवर्तनबाट प्रसन्न भई भगवान शिवले आशीर्वाद दिएको कथामा उल्लेख छ। यो कथा श्रद्धा, पश्चात्ताप र आन्तरिक परिवर्तनको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
'रात्रि'को आध्यात्मिक अर्थ
महाशिवरात्रिमा 'रात्रि' शब्द समयसूचक मात्र नभई अज्ञानताको प्रतीक मानिन्छ। धार्मिक दृष्टिकोणअनुसार शिव ज्ञान र चेतनाको प्रकाशका प्रतीक हुन्, जसले अन्धकारमाथि विजय जनाउँछ।
केही दार्शनिक मान्यतामा सृष्टिचक्रलाई 'दिन' र 'रात्रि'को रूपमा विभाजन गरिएको पाइन्छ। सत्ययुग र त्रेतायुगलाई 'दिन' तथा द्वापर र कलियुगलाई 'रात्रि'को प्रतीक मानिन्छ। यस सन्दर्भमा महाशिवरात्रि अन्धकारबाट उज्यालोतर्फको संक्रमणको संकेतका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
पूजा विधि र धार्मिक अनुष्ठान
महाशिवरात्रिका दिन श्रद्धालुहरूले व्रत बस्ने, रात्रि-जागरण गर्ने तथा चार प्रहरमा शिवपूजा गर्ने परम्परा छ। शिवलिङ्गमा जलाभिषेक, दुग्धाभिषेक र रुद्राभिषेक गरिन्छ। बेलपत्र, धतूरा, आकका फूल तथा फलफूल अर्पण गरिन्छ।
धार्मिक विश्वासअनुसार प्रदोष कालदेखि मध्यरातसम्म गरिएको पूजा विशेष फलदायी मानिन्छ। १२ ज्योतिर्लिङ्गसहित प्रमुख शिवमन्दिरहरूमा ठूलो भीड लाग्ने गर्छ।
पशुपतिनाथ मन्दिर लगायतका शिवधामहरूमा पनि महाशिवरात्रिका अवसरमा विशेष धार्मिक गतिविधि सञ्चालन गरिन्छ।
व्रत, जागरण र आत्मअनुशासन
महाशिवरात्रिको व्रतलाई आत्मसंयम र आत्मशुद्धिको अभ्यासका रूपमा लिइन्छ। उपवास, मौन, जप–ध्यान र शिवनाम स्मरणलाई आत्मिक उन्नतिको माध्यम मानिन्छ। 'ॐ नमः शिवाय' मन्त्र जप तथा रात्रि–जागरणले मन एकाग्र र शान्त हुने विश्वास छ।
धार्मिक शिक्षाअनुसार बाह्य अनुष्ठानभन्दा आन्तरिक विकार—काम, क्रोध, लोभ, मोह—त्याग्नु नै शिवप्रति साँचो अर्पण हो। शिवलाई ‘आशुतोष’ अर्थात् सहजै प्रसन्न हुने देवका रूपमा चित्रित गरिन्छ।
सामाजिक र सांस्कृतिक महत्व
महाशिवरात्रि धार्मिक आस्था मात्र नभई सांस्कृतिक एकताको प्रतीक पनि हो। शिवलाई सृष्टि र संहार दुवै शक्तिको प्रतीक मानिन्छ। यस पर्वले विनाशपछि नवसृजनको सम्भावनालाई संकेत गर्छ।
बसन्त ऋतुको आगमनसँगै पर्ने यो पर्व प्रकृतिको नवीकरणसँग पनि जोडिन्छ। पुराना पात झरेर नयाँ पलाउने समयसँगै मानिसले पनि आफ्ना दुर्गुण त्यागेर सद्गुण अंगाल्नुपर्ने सन्देश यसले दिन्छ।
महाशिवरात्रि भगवान शिवको अवतरण, शिव–पार्वती विवाह तथा आध्यात्मिक जागरणसँग सम्बन्धित बहुआयामिक पर्व हो। पौराणिक कथा, दार्शनिक व्याख्या र धार्मिक आस्थाको संगमका रूपमा यो पर्वले श्रद्धालुहरूलाई आत्मअनुशासन, संयम र सकारात्मक परिवर्तनतर्फ प्रेरित गर्ने विश्वास गरिन्छ।
जीवनको अन्धकार हटाएर ज्ञानको प्रकाश फैलाउने प्रतीकका रूपमा महाशिवरात्रि आज पनि व्यापक श्रद्धा र विश्वासका साथ मनाइन्छ।
न्युजमाण्डुमा प्रकाशित कुनै समाचारमा तपाईंको गुनासो भए हामीलाई newsmandu@gmail.comमा इमेल गर्न सक्नुहुनेछ । साथै तपाईले आफ्नो विचार, विश्लेषण, लेख रचना, सल्लाह र सुझाव पनि पठाउन सक्नुहुनेछ । हामीसँग तपाई फेसबुक र एक्स् मा पनि जोडिन सक्नुहुन्छ ।
शेयर गर्नुहोस्